Ale Historia

Polska czasów Kazimierza Jagiellończyka to silne państwo pretendujące do roli mocarstwa w Europie. To nasze „5 minut” w historii. Druga połowa XV wieku to dla naszego kraju epoka szczególna, apogeum naszej siły i znaczenia. Nigdy później nie było już tak jak wówczas… ale zostawmy na boku te nieco nostalgiczne i sentymentalne rozpamiętywania i zajmijmy się władcą Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kazimierz Jagiellończyk bowiem, to bardzo interesująca persona. Przypatrzmy się jego relacjom z Litwinami.

Szybki rozwój Litwy.

Kazimierz był władcą Polski, ale pochodził z rodu litewskiego. Litwa zajmowała w jego polityce ważne miejsce. Za jego rządów oba państwa były suwerenne i niezależne i tak pozostało do 1569 roku. Łączyła je tylko osoba władcy. Dzieliło je natomiast wiele, choćby konflikt o Podole i Wołyń. Rządzić tymi dwoma krajami było bardzo trudno. Kazimierz wciąż musiał godzić sprzeczne interesy Polaków i Litwinów. Cały czas lawirował między różnymi grupami nacisku i wykazywał się wielką zręcznością utrzymując status quo między Polską i Litwą i nie dopuszczając do rozpadu unii.

W czasie panowania Kazimierza Jagiellończyka Litwa szybko się rozwijała. Postępowało osadnictwo, zagospodarowywano nowe ziemie, rosła liczba ludności (druga połowa XV wieku to eksplozja demograficzna Litwy), zniknęła też groźba krzyżackich najazdów. Powstawało coraz więcej miast i miasteczek. Rozbudowywały się Wilno, Kijów, Grodno, Brześć i Witebsk. Rozwijało się rzemiosło i handel, w którym coraz większą rolę odgrywało zboże. Zaczynała się „złota era” w handlu zbożem. Rośli w siłę również litewscy bojarzy, pogarszały się natomiast warunki życia chłopów (podobnie zresztą, jak w Polsce). Bojarstwo, podobnie jak polska szlachta, było wewnętrznie rozwarstwione. Istnieli podymnicy, czyli gołota, drobna szlachta zagrodowa, szlachta zamożna i możnowładcy, kniaziowie np.: Radziwiłłowie, Ostrogscy, Sapiehowie, Sanguszkowie.

Litewskie problemy.

Jednym z głównych problemów politycznych Litwy był jej stosunek do Moskwy. Władca Moskwy, Iwan III rozpoczął proces jednoczenia ziem ruskich. Tymczasem Wielkie Księstwo Litewskie w przeważającej większości składało się z ziem ruskich, a Rusini stanowili ¾ ludności kraju. Kazimierz Jagiellończyk zaangażowany w konflikt z Krzyżakami, nie dążył do rozprawy militarnej z Moskwą. Nie było na to środków finansowych i militarnych. Król toczył w tym czasie również rozgrywkę o trony w Czechach i na Węgrzech. Granicę Litwy z Moskwą zabezpieczył szeregiem układów pokojowych. To musiało na jakiś czas wystarczyć.

Jednak stosunki litewsko-moskiewskie zaostrzyły się w latach 1471-1472, kiedy Moskwa zaatakowała Nowogród, a ten zwrócił się o pomoc do Wilna. Część bojarów litewskich chciała razem z Nowogrodem i Tatarami ruszyć przeciwko Moskwie. Kazimierz odradzał wojnę. Przeciwko niemu na Litwie umacniała się jednak opozycja. Brak króla przebywającego w Polsce, zaangażowanie Kazimierza w sprawy polskie i niechęć bojarów do łączenia tronów polskiego i litewskiego w ręku jednego władcy, powodowały coraz większy opór wobec króla. Separatyzm Litwy narastał. Bojarzy domagali się oddzielnego namiestnika dla Litwy, który zarządzałby krajem pod nieobecność króla. Kandydatów na to stanowisko było wielu. Król jednak odrzucał ten pomysł.

W 1478 roku odmówił stanowiska namiestnika na Litwie swojemu synowi Janowi Olbrachtowi. Król skupiał w swoich rękach całość władzy. Na Litwie Kazimierz starał się osłabiać wpływy możnych rodów. Rozdzielał stanowiska i ziemie tak, aby nikogo nie faworyzować, aby nikt nadto nie wzrósł w siłę. Była to rozsądna polityka, tyle że przysparzała królowi wrogów. Ci nie cofali się nawet przed spiskami i zamachami na życie władcy. Już w 1456 roku doszło do rozruchów na Litwie po tym, jak odsunięto od władzy ród Gasztołdów. Bunt został jednak stłumiony siłą. W 1462 roku Litwini zażądali od króla, aby na stałe zamieszkał na Litwie, albo oddał ją w zarząd Semenowi Olelkowiczowi (potomek Olgierda).

Spisek i zamach.

W 1480 roku doszło do spisku na życie króla. Wrogowie Kazimierza postanowili go zgładzić. Ośrodkiem spisku był Kijów odebrany przez króla Olelkowiczom. Wojewodą kijowskim po Marcinie Gasztołdzie został „człowiek króla” Iwan Chodkowicz. Pominięto Michała Olelkowicza. Był to cios dla rodu i całej arystokracji litewskiej. W spisku uczestniczyli: Michał Olelkowicz, Iwan Holszański i Fedor Bielski. Spiskowcy uzyskali poparcie Moskwy. Zamierzano zabić króla i jego synów, a królową Elżbietę osadzić w lochu. Zamach miał zostać przeprowadzony w Niedzielę Palmową 15 kwietnia 1481 roku w czasie wesela Fedora Bielskiego z księżną Kobryńską. Na weselu miał pojawić się król z rodziną. Kazimierz jednak nie zjawił się w Kobryniu, rzekomo z powodu zmęczenia po polowaniu. W rzeczywistości, króla przed zamachem ostrzegł pewien tapicer przygotowujący salę do uroczystości weselnych. W czasie pracy, we framugach drzwi odkrył ukrytą broń po czym wyśledził spiskowców.

Czy rzeczywiście tak było? Nie wiadomo. Pewne jest tylko, że spisek istniał i został wykryty. Pod zarzutem planowania królobójstwa, 30 sierpnia 1481 roku ścięto Iwana Holszańskiego i Michała Olelkowicza. Wyrok wydał trybunał na czele z wojewodą trockim Marcinem Gasztołdem i wojewodą wileńskim Sudymontowiczem (obaj byli spokrewnieni z oskarżonymi). Fedor Bielski zdołał umknąć do Moskwy. Zostawił na Litwie nowo poślubioną żonę, z którą spędził tylko jedną noc. Iwan III wstawił się za nim u Kazimierza Jagiellończyka i prosił o „zwrot” żony dla Fedora, ale Kazimierz się nie zgodził. Zresztą, żona Bielskiego wkrótce wyszła drugi raz za mąż, a do swojego pierwszego męża do Moskwy nie chciała już nigdy wrócić.

Kazimierz za próbę królobójstwa ukarał spiskowców śmiercią i utratą żony w przypadku kniazia Bielskiego. Nie mogąc ukarać tego ostatniego „gardłem”, odebrał mu chyba to co najcenniejsze – miłość ukochanej kobiety.

Źródło: M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy. Universitas, Kraków 2009.

Książkę udostępniło wydawnictwo „Universitas” – www.universitas.com.pl

ODKRYJ ALE HISTORIĘ NA FACEBOOK!

źródło: Wikimedia